نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
دانشکده حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.30473/eab.2026.77080.2027
چکیده
کشور ایران دارای تنوع زیستی قابلتوجهی از حشرات است. در این میان سنجاقکها (راسته Odonata) با بیش از 100 گونه از ناشناختهترین گروههای جانوری در ایران هستند که جمعیتهای آنها به دلایلی چون آلودگیهای محیط زیست، تغییرات اقلیمی، تغییرات کاربری اراضی و تخریب زیستگاه در حال کاهش است. بنابراین شناخت الگوی توزیع و مطلوبیت زیستگاه آنها میتواند گامی مؤثر برای شناخت مناطق با اولویت برای حفاظت آنها باشد. در مطالعه حاضر مطلوبیت زیستگاه گونه سنجاقک باریکبال سبینا (Orthetrum sabina) در ایران مدلسازی شد و مهمترین عوامل محیطی مؤثر بر توزیع آن شناسایی شد. همچنین مساحت زیستگاههای مطلوب گونه در اکوریژنهای آب شیرین محاسبه گردید. براساس مدل مطلوبیت زیستگاهی گونه نوار شمالی رشته کوه البرز و همچنین جنوبغرب ایران بیشترین گستره زیستگاههای مطلوب گونه را دارا هستند. مناطق مرکزی کشور و همچنین مناطق شرقی کمترین میزان مطلوبیت زیستگاهی را در سطح کل کشور برای گونه دارا هستند. ارتفاع، شاخص نرمالایز شده پوشش گیاهی، شاخص ردپای انسانی و بارش در گرمترین فصل سال مهمترین عوامل محیطی مؤثر بر مطلوبیت زیستگاهی گونه هستند. اکوریژنهای Upper Tigris & Euphrates با 17034 کیلومترمربع و Kura-South Caspian Drainages با 16423 کیلومترمربع بیشترین وسعت زیستگاههای مطلوب گونه را در خود جای دادهاند. بنابراین اولویت بالایی برای حفاظت گونه دارند.
کلیدواژهها
موضوعات
Abell, R., Thieme, M. L., Revenga, C., Bryer, M., Kottelat, M., Bogutskaya, N., Coad, B., Mandrak, N., Contreras-Balderas, S., Bussing, W., Stiassny, M. L. J., Skelton, P., Allen, G. R., Unmack, P., Naseka, A., Ng, R., Sindorf, N., Robertson, J., Armijo, E., Higgins, J. V., Heibel, T. J., Wikramanayake, E., Olson, D., López, H. L., Reis, R. E., Lundberg, J. G., Sabaj Pérez, M. H., & Petry, P. (2008). Freshwater ecoregions of the world: A new map of biogeographic units for freshwater biodiversity conservation. BioScience, 58(5), 403–414. DOI: 10.1641/B580507
Acquah-Lamptey, D., Kyerematen, R., & Owusu, E. O. (2013). Using odonates as markers of the environmental health of water and its land related ecotone. International Journal of Biodiversity and Conservation, 5, 761–769.
Alves-Martins, F., Calatayud, J., Medina, N. G., De Marco, P., Juen, L., & Hortal, J. (2019). Drivers of regional and local diversity of Amazonian stream Odonata. Insect Conservation and Diversity, 12, 251–261.
Beketov, M. A., Kefford, B. J., Schäfer, R. B., & Liess, M. (2013). Pesticides reduce regional biodiversity of stream invertebrates. Proceedings of the National Academy of Sciences, 110, 11039–11043.
Bush, A. A., Nipperess, D. A., Duursma, D. E., Theischinger, G., Turak, E., & Hughes, L. (2014). Continental-scale assessment of risk to the Australian Odonata from climate change. PLoS ONE, 9, 1–12.
Cadena, J. T., Boudot, J.-P., Kalkman, V. J., & Marshall, L. (2023). Impacts of climate change on dragonflies and damselflies in West and Central Asia. Diversity and Distributions, 29, 912–925.
Clausnitzer, V., Kalkman, V. J., Ram, M., Collen, B., Baillie, J. E. M., Bedjanič, M., Darwall, W. R. T., Dijkstra, K.-D. B., Dow, R., Hawking, J., Karube, H., Malikova, E., Paulson, D., Schütte, K., Suhling, F., Villanueva, R., von Ellenrieder, N., & Wilson, K. (2009). Odonata enter the biodiversity crisis debate: The first global assessment of an insect group. Biological Conservation, 142, 1864–1869.
Corbet, P. S. (1999). Dragonflies: Behavior and ecology of Odonata. Harley Books.
Elith, J., Phillips, S. J., Hastie, T., Dudík, M., Chee, Y. E., & Yates, C. J. (2011). A statistical explanation of MaxEnt for ecologists. Diversity and Distributions, 17(1), 43–57. DOI: 10.1111/j.1472-4642.2010.00725.x
Guisan, A., Thuiller, W., & Zimmermann, N. E. (2017). Habitat suitability and distribution models: With applications in R. Cambridge University Press. DOI: 10.1017/9781139028271
Hannah, L. (2021). Climate change biology (3rd ed.). Academic Press. DOI: 10.1016/C2018-0-01965-9
Hickling, R., Roy, D. B., Hill, J. K., & Thomas, C. D. (2005). A northward shift of range margins in British Odonata. Global Change Biology, 11, 502–506.
Hijmans, R. J. (2021). raster: Geographic data analysis and modeling (R package version 3.4-13) [Computer software].
Hofhansl, F., & Schneeweihs, S. (2008). Banderillas: Effects of deforestation on dragonflies (Insecta, Odonata) in the Pacific lowland of Costa Rica (survey). In Natural and cultural history of the Golfo Dulce region, Costa Rica (pp. 237–248). Biologiezentrum.
Kadoya, T., Suda, S.-i., & Washitani, I. (2009). Dragonfly crisis in Japan: A likely consequence of recent agricultural habitat degradation. Biological Conservation, 142, 1899–1905.
Kalkman, V. J., Boudot, J.-P., Bernard, R., De Knijf, G., Suhling, F., & Termaat, T. (2018). Diversity and conservation of European dragonflies and damselflies (Odonata). Hydrobiologia, 811, 269–282.
Karger, D. N., Conrad, O., Böhner, J., Kawohl, T., Kreft, H., Soria-Auza, R. W., Zimmermann, N. E., Linder, H. P., & Kessler, M. (2017). Climatologies at high resolution for the earth’s land surface areas. Scientific Data, 4, 170122. DOI: 10.1038/sdata.2017.122
Liao, J., Wu, Z., Wang, H., Xiao, S., Mo, P., & Cui, X. (2023). Projected effects of climate change on species range of Pantala flavescens, a wandering glider dragonfly. Biology, 12(2), 226. DOI: 10.3390/biology12020226
Naimi, B. (2015). Uncertainty analysis for species distribution models (R package version 1.1-15) [Computer software].
Nakanishi, K., Yokomizo, H., & Hayashi, T. I. (2018). Were the sharp declines of dragonfly populations in the 1990s in Japan caused by fipronil and imidacloprid? An analysis of Hill’s causality for the case of Sympetrum frequens. Environmental Science and Pollution Research, 25, 35352–35364.
Phillips, S. J., Anderson, R. P., & Schapire, R. E. (2006). Maximum entropy modeling of species geographic distributions. Ecological Modelling, 190, 231–259.
Phillips, S. J., Anderson, R. P., Dudík, M., Schapire, R. E., & Blair, M. E. (2017). Opening the black box: An open-source release of Maxent. Ecography, 40(7), 887–893. DOI: 10.1111/ecog.03049
Phillips, S. J., Dudík, M., & Schapire, R. E. (2025). Maxent software for modeling species niches and distributions (Version 3.4.4) [Computer software]. American Museum of Natural History.
R Core Team. (2025). R: A language and environment for statistical computing [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing.
Radosavljevic, A., & Anderson, R. P. (2014). Making better Maxent models of species distributions: Complexity, overfitting and evaluation. Journal of Biogeography, 41(4), 629–643. DOI: 10.1111/jbi.12227
Raebel, E. M., Merckx, T., Feber, R. E., Riordan, P., Thompson, D. J., & Macdonald, D. W. (2012). Multi-scale effects of farmland management on dragonfly and damselfly assemblages of farmland ponds. Agriculture, Ecosystems & Environment, 161, 80–87.
Samways, M. J., Córdoba-Aguilar, A., Deacon, C., Alves-Martins, F., Baird, I. R. C., Barmentlo, S. H., Brasil, L. S., Bried, J. T., Clausnitzer, V., Cordero-Rivera, A., Datto-Liberato, F. H., De Knijf, G., Dolný, A., Futahashi, R., Guillermo-Ferreira, R., Hassall, C., Juen, L., Khelifa, R., Lozano, F., Muzón, J., Sahlén, G., Herrera, M. S., Simaika, J. P., Stoks, R., Suárez-Tovar, C. M., Suhling, F., Tsubaki, Y., & Vilenica, M. (2025). Scientists’ warning on the need for greater inclusion of dragonflies in global conservation. Insect Conservation and Diversity, 18, 465–484.
Simaika, J. P., & Samways, M. J. (2011). Comparative assessment of indices of freshwater habitat conditions using different invertebrate taxon sets. Ecological Indicators, 11, 370–378.
Swets, J. A. (1988). Measuring the accuracy of diagnostic systems. Science, 240, 1285–1293.
Venter, O., Sanderson, E. W., Magrach, A., Allan, J. R., Beher, J., Jones, K. R., Possingham, H. P., Laurance, W. F., Wood, P., Fekete, B. M., Levy, M. A., & Watson, J. E. M. (2016). Sixteen years of change in the global terrestrial human footprint and implications for biodiversity conservation. Nature Communications, 7, 12558.
Yousefi, M., Mahmoudi, A., Vaissi, S., & Kafash, A. (2023). Diversity, diversification and distribution of Iranian vertebrates: The legacy of mountains uplifting, past climatic oscillations, sea level fluctuations and geographical barriers. Biodiversity and Conservation, 32, 7–36.
)